اين بندر بداخلهء كشور كشيده شود در چند ميلى مغرب بندر حاليه يعنى جائى كه كشتيها در 500 ياردى ساحل مىتوانند لنگر بياندازند تأسيسات بندرى احداث خواهد شد ، با وجود هواى ناسازگار آنجا بندرعباس مركز پيشرفت ايران جنوبى خواهد شد ، چه از آنجا به ترتيب پنج جادهء تقريبا سهل العبور بداخلهء كشور شروع مىشود . مقامات نظامى انگليس مبالغ هنگفتى جهت مناسب ساختن پياده كردن بار كشتىها در بوشهر صرف نمودند و چون جادهء شيراز هم بهتر شده است اميدوارى بتوسعهء مفصل اين بندر در آتيه بسيار است . در اينجا كشتىها در سه يا چهار ميلى ساحل لنگر مياندازند ، ولى هرگز راه‌آهنى از اين بندر روى كتل‌ها ساخته نخواهد شد . با اينحال اين ناحيه پرثروت‌تر از اطراف بندرعباس است . محمره در مصب رود كارون و در ساحل راست اين رود واقع شده و از موقع افتتاح باب تجارت كارون اهميت اين شهر رو به افزايش گذارده مخصوصا به علت استقرار تأسيسات شركت نفت ايران و انگليس در درهء كارون رونق آن بيشتر شده است . محمره در چند ميلى زيردست بصره واقع شده و محتمل است كه در اثر نزديكى با اين بندر معظم به رو نقش لطمه وارد آيد ، ولى با اينوصف هميشه اهميت بازرگانى خود را حفظ خواهد كرد ، زيرا بندر يكى از نواحى پرنعمت است . در بحر خزر بندر مهم آن واقع در گوشهء جنوب غربى ، پهلوى است . اين بندر در مغرب دو دماغهء كوچك شنى مقابل غازيان در دماغهء شرقى واقع شده است . بين ايندو دماغه يا باز و مرداب قرار گرفته كه دويست يا رد پهناى آنست و ورود به آنجا به علت وجود سد شنى از طرف دريا مشكل است . اخيرا انزلى از رونق افتاده و غازيان كه داراى انبارها و باراندازهائى مىباشد و با رشت نيز توسط جادهء شوسه متصل است رواج گرفته ، حتى قبل از جنگ غازيان محل اقامت روسها و جاى ادارهء كشتىرانى و انبارهاى تجارتى و مهمانخانه ايشان بود . در جنوب شرقى بحر خزر بندر گز مهمترين بندرهاى شمالى است ، زيرا مرداب مانع دخول كشتى ها نيست و مدخل آن نيز توسط دولت روسيه از جهت ارتباط با پايگاه دريائى جزيرهء آشوره‌ده پاك شده و با آنكه تجارت مفصلى دارد ولى باز بپاى پهلوى نميرسد ، من خاطرات ناگوارى كه در موقع سوار شدن و پياده شدن در بنادر بوشهر ، بندرعباس و انزلى يا پهلوى برايم پيش